maandag 27 januari 2020

SEMIOTIEK - Interpretatie van taal en tekens

SEMIOTISCHE DWAALWEGEN

De semiotiek ging oorspronkelijk over de uitleg, de interpretatie van tekens, zoals van seinen en verkeersborden. In 1906 werd de semiotiek uitgevonden door Ferdinand de Saussure en via o.a. Roland Barthes en Michel Foucault ging de semiotiek eigenlijk over alles wat een boodschap uitzendt: teksten, toespraken, praatjes en reclamborden, maar ook kleding, kleuren, symbolen; kortom alles wat betekenis kan dragen. In de commucatie met taal en tekens draagt alles betekenis.De grootste bijdrage aan de semiotiek komt van Umberto Eco lector in semiosis.
Wat is de naam van de roos? Roos! Maakt het wat uit waarom een roos roos wordt genoemd? Zegt het iets over haar geur of functie (welzeker: je geeft een geliefde een roos; geen aronskelk) of zou de roos anders ruiken als ze anders heette, vroeg Shakespeare zich al af. Ooit heeft de rode roos zich genesteld als de bloem van de hartstocht. De roos heeft betekenis gekregen. Het is niet zomaar een bloem.

Alles wat we horen, lezen en zien wordt door ons geïnterpreteerd. Dit gebeurt in eerste instantie op een basaal – semantisch niveau, de letterlijke betekenis. De ontvanger probeert de boodschap te begrijpen op het niveau van een mededeling. Laten we zo’n mededeling eens nader bekijken.

Het eten is klaar

Iemand roept tegen zijn huisgenoot: het eten is klaar; dus denkt de ontvanger: ik moet nu aan tafel gaan zitten om te eten. Is het een buurman die toevallig deze roep hoort dan denkt hij o, hiernaast gaan ze eten. Maar een ober in een restaurant weet nu dat hij moet gaan uitserveren.

 Je merkt op dat je al drie manieren zijn waarop de ontvanger de boodschap interpreteert. Het kan ook zijn dat de ontvanger juist ruzie heeft gehad met de boodschapper over de keuze van het voedsel en denkt: barst maar, ik ga dat mooi niet eten! Al blijft de letterlijke betekenis dan onaangetast. Het is ook mogelijk dat de boodschap een code is. Bijvoorbeeld wanneer deze mededeling in oorlogstijd over de radio klinkt. Een verzetsgroep weet dat ze in actie moet komen.
Wanneer alleen al in zulke basale situaties van de mededeling al meerdere interpretaties mogelijk zijn, want voor uiteenlopende verklaringen kan dan een wat mysterieus gedicht niet opleveren. En zijn die verklaringen dan alle geldig?
Over de grenzen van de interpretatie van teksten gaan deze teksten.


In bovenstaande zin kun je de drie elementen van de mededeling nader bekijken.
1.       De bedoeling van de boodschapper (bij een boek: de schrijver = intentio auctores): In de dagelijkse context betekent dit meestal dat men gaat eten.   

2.       De inhoud van de boodschap (bij een tekst, lezing = intentio operis) is eenduidig: er is voedsel en dat is klaar (om op te eten).

3.       Bij de ontvanger (bij een tekst is dat de intentio lectoris) van de boodschap betekent het dat
 er gegeten kan worden.

Op het niveau van een simpele mededeling is er weinig diepgaands te interpreteren. Ze heeft een louter informatieve functie. In de dagelijkse omgang is dit de meest voorkomende functie. Er wordt iets praktisch gezegd, zonder bijbedoeling. Dit is de eerste functie van de taal. 

Tijd dus om eens beter te kijken wat er nu eigenlijk gebeurt wat we lezen als we lezen. 

De kritische lezer
Grofweg kun je twee soorten lezers definiëren. De naïeve, argeloze lezer of semantische lezer; die vat de tekst op zoals hij er staat. Hij leest 'niet door de regels heen'. Daarnaast is er de kritische of semiotische lezer die onderzoekt of en waarom een tekst bepaalde semantische betekenissen produceert, of er betekenislagen a.h.w. verborgen liggen, bijvoorbeeld door te letten op de context. Is de verteller betrouwbaar; gebruikt hij bepaalde woorden of een code die alleen vertrouwelingen door hebben? 


Een procédé dat de lezer op de proef stelt, werd vaak gebruikt door Agatha Christie, bijvoorbeeld in The murder of Roger Ackroyd. Daar probeert de verteller de lezer te laten denken dat anderen de moord hebben gepleegd. De naiëve lezer trapt erin en hem of haar wordt aan het eind gevraagd de tekst nog eens te lezen, omdat de verteller zijn misdrijf niet verborgen heeft gehouden. De kritische lezer (die dat wel doorheeft en de plot dan al kent) kan dan in tweede instantie de vertelkunst van Agatha Christie bewonderen. (wordt vervolgd).

Geen opmerkingen:

Een reactie posten