KLOK BIJ PESSOA

Klok bij Pessoa

[Leyeloren 24]

O kerkklok van mijn dorp,

Klaaglijk in de kalme namiddag,

Tot binnen in mijn ziel weerklinkt

Je elke en iedere klepelslag.

En zo langzaam is je luiden,

Zo bijna triest van dit leven,

Dat je eerste slag zelfs lijkt

Reeds eerder te zijn gegeven.

Al luid je ook nog zo nabij

Wanneer ik langsloop, dwalend immer,

Je bent als een droom voor mij.

Je klinkt in mijn ziel van ginder.

Bij elke slag van jou in mij,

Trillend in de open hemel,

Voel ik verder het verleden,

Voel ik verlangen dichter bij.

Het gaat hier om de kerkklok van de Martelaarskerk op het Chiado,

het Plein van São Carlos. En dat is de geboorteplek van Pessoa.

Niet in een dorp, maar middenin Lissabon. Een typisch voorbeeld

van een literaire omvorming van de emotie; een stadsplein wordt 

een dorpje. Ginder is vlakbij in de ruimte, zoals ver dichtbij is in de tijd.

KLOKKEN DIE SLAAN

Klokken die slaan [Lees de tijd x]

[LEYELOREN 13] 

Klokken zijn gevaarlijke dingen. Ze slaan. Dat klokken slaan, dat wil zeggen over tingeltangel-, hamer- en klepelmechanieken beschikken, staat in Julius Caesar van Shakespeare. In het tweede bedrijf horen Brutus en zijn samenzweerders tegen de morgenstond de klok slaan. Trebonius: There is no fear in him. Let him not die; For he will live and laugh at this hereafter. [Clock strikes] Brutus: Peace! Count the clock. Cassius: The clock has stricken three.

Een aardig anachronistisch kunststukje van Shakespeare, want een slaand uurwerk werd pas veertien eeuwen na Brutus uitgevonden. Niettemin, de moord op Caesar is gepland en zonder klok geen doodslag. Het kon een pendule zijn, die Cassius [niet] hoorde. Ene pendel,  los van de klok, slingert langzaam heen en weer boven de buik van een gevangene. Onder aan de slinger is een scherp scheermes bevestigd. Langzaam bijna onzichtbaar daalt de slinger bij elke slag. De geboeide gevangene ziet elke slag met afgrijzen aan. Lees het in The pit and the pedulum van Edgar Allan Poe.

In films en verhalen vol actie en spanning moeten vlak voor de aanval de horloges gelijk gezet worden; een a-synchrone planning is niet zonder gevaar. Dat bewezen drie Palestijnse terroristen die met een bom onderweg waren naar hun doel in Israël, maar onderweg door hun eigen explosief werden gedood. Het tijdmechanisme van het aangeleverde explosief stond nog ingesteld op de Palestijnse wintertijd, maar de horloges van de mannen op de Israëlische zomertijd. Een fataal verschil. Een goed lopende en juist afgestelde klok is onmisbaar als je ergens een tijdbom plaatst en niet zelf uiteen gereten wilt worden. Dan s een bomgordel voldoende.Tot de klassieke scènes in de bomfilms behoort het moment waarop de detonnateur moet kiezen welke draad uit de klok hij moet doorknippen.

In de film Safety last! hangt Harold Lloyd aan de laatste wijzer van een grote buitenklok vele meters boven de winkelstraat. Zijn lot hangt aan de tijd. Tot hij uit de tijd valt.
Soms krijgt de klok slaag. Het laatste boek waaraan Harry Mulisch werkte, had de titel De tijd zelf. Het begint met een scène waarin de hoofdpersoon, Melchior Post, tijdens een heftige droom tegen zijn vierkante klokje slaat, dat daardoor een kwartslag kantelt. Als hij wakker wordt, constateert hij dat hij nog een paar uurtjes slapen kan. Zo mist hij een belangrijke afspraak en komt de intrige op gang. Mulisch heeft maar 22 bladzijden van het boek voltooid. Toen haalde de tijd zelf hem in.

LEES DE TIJD [Inleiding]

Lees de tijd [1] - Een kleine inleiding

[Leyeloren 10]

Geswinde grijsaert die op wackre wiecken staech,
De dunne lucht doorsnijt, en sonder seil te strijcken,
Altijdt vaert voor de windt, en ijder nae laet kijcken,
Doodtvyandt van de rust, die woelt bij nacht bij daech;
Onachterhaelbre Tijdt, wiens heten honger graech
Verslockt, verslint, verteert al watter sterck mach lijcken
En keert, en wendt, en stort Staeten en Coninckrijcken;
Voor ijder een te snel, hoe valtdij mij soo traech?
Mijn lief sint ick u mis, verdrijve' jck met mishaeghen
De schoorvoetighe Tijdt, en tob de lange daeghen
Met arbeidt avontwaerts; uw afzijn valt te bang.
En mijn verlangen can den Tijdtgod niet beweghen.
Maer 't schijnt verlangen daer sijn naem af heeft gecreghen,
Dat jck den Tijdt, die jck vercorten wil, verlang.

In dit sonnet van P.C. Hooft is het thema: de altijd bewegende tijd; eerst in objectieve zin en na de wending [regel 8] in de subjectieve beleving. De altijd bewegende tijd is één van de grootste fascinaties, zo niet de sterkste obsessie van de mens. Zowel zichtbaar in de wisseling van dag en nacht door de wenteling van de hemellichamen, als in ons bewustzijn speelt tijd een zeer belangrijke rol in ons denken en beleven. Het thema tijd is misschien na dat van de liefde en zoals in dit sonnet, vaak samen met de liefde het belangrijkste onderwerp in de literatuur. Tijd beleven we vooral via een innerlijk ritme dat versnelt dan wel vertraagt al naar gelang we ons vermaken, naar iemand verlangen of ons vervelen. Het steeds haastiger worden van de samenleving met haar vliegtuigen en computers heeft de mens niet bevrijd van tijdgebrek, maar hem gedrukt in een systeem waarin niet meer het innerlijke ritme, maar de dwang van de klok het leven tot op de seconde bepaalt. Hoe vlugger alles kan, reizen of rekenen, des te minder tijd. Daarmee wordt de klok met zijn tikkende secondewijzer een motief in de moderne literatuur en in de film. Het is de klok die met zijn immer dwingende voortgang het lot van de mens bepaalt.

We leven in tijd – die beperkt ons en bewerkt ons, maar ik heb nooit het gevoel gehad dat ik hem goed begreep. En dan heb ik het niet over theorieën hoe hij zich kromt en in zichzelf terugkeert of mogelijk ergens anders in parallelle versies bestaat. Nee, ik bedoel gewone alledaagse tijd die naar klokken en horloges ons verzekeren op een regelmatige manier verstrijkt:tik tak tik tak. Bestaat er iets geloofwaardigers dan een secondewijzer?En toch is het minste genoegen of verdriet al genoeg om ons te leren dat de tijd rekbaar is. Sommige emoties versnellen hem, andere vertragen hem; soms lijkt hij verloren te gaan, om nooit meer terug te komen. […] Zoveel weet ik wel: dat er een objectieve tijd bestaat, maar ook  een subjectieve, het soort dat je aan de binnenkant van je pols draagt, naast de polslsagader. En deze persoonlijke tijd, die de echte tijd is, wordt gemeten in jouw relatie tot de herinnering.  [Julian Barnes, Alsof het voorbij is] 

Het aantal gedichten en verhalen en films waarin de klok een kwellende rol speelt is talloos. Je kunt de tijd nu eenmaal geen zetje geven of terugdraaien, laat staan stilzetten. In hierna volgende artikelen onder de titel Lees de tijd  wil ik een aantal aspecten van tijd en klok in literatuur en film bespreken.