Kafka

 

Kafka, Franz

 Franz Kafka en Max Brod waren boezemvrienden, maar vooral cruciaal voor de literatuurgeschiedenis. Dankzij Brod werd Kafka wereldberoemd. Brod negeerde Kafka's uitdrukkelijke wens om na zijn dood al zijn ongepubliceerde werk te verbranden, en zorgde ervoor dat meesterwerken zoals Het Proces verschenen. [Wikipeda]

Kafka en  Brod ontmoetten elkaar voor het eerst in de Lese- und Redehalle der Deutschen Studenten; een verenigingslokaal aan de Ferdinandstrasse, nu Národní .

Iedere Duitstalige abituriënt van de Middelbare School was hier lid van, tenzij men nationaal-antisemitisch gezind was. De Halle was Duits-liberaal. Men droeg er geen baretten, wel een band in de kleuren zwart-rood-goud met daarop het jaartal van de revolutie 1848. Tussen het Halle-comité en de leden bestond een zeker antagonisme,  want bepaalde corporatieve afdelingen van het comité – de zgn. couleurs – lieten zich alleen zien op de jaarlijkse algemene vergadering waarop door hen  het comité-bestuur gekozen werd en de andere leden, de knorren, of vinken zoals in het Duits genoemd werden, zoals de sectie voor literatuur en kunst waarvan Kafka en Brod deel uitmaakten, volledig genegeerd werden.

 In 1906 haalde Kafka aan de k.k. Deutsche Karl-Ferdinand-Universität in Praag zijn doctoraat rechten.

In juli 1908 vond hij de baan waarnaar hij lang gezocht had bij de Arbeiter-Unfall-Versicherungs-Anstalt für das Königreich Böhmen in Prag.

Grote indruk op Kafka maakte de volks-joodse toneelstukken van de toneelspeler Jiczhak Löwy, die speelde bij een jiddische toneelgroep uit Lemberg (nu Lviv in Ukraina). In 1911 ging hij intensief met die groep uit Lemberg om en organiseerde zelfs een lezing in het joods stadhuis en een tournee in Bohemen.

De dominerende idee in het werk van Kafka is van een niet-verloste wereld, van een ononderbroken dagend gerecht en van de droomwereld die wortelen in het rabbijnse Jodendom en het chassidisme. Hierin ligt de denkwereld van Kafka besloten.

 

Een speurtocht naar Das Schloss

1980 We reden langs de Elbe om de Elbe te zien.Maar je kon de Elbe niet eens zien Dat ging niet. Er lag een heel brede spoorlijn tussen de weg en de rivier. Dus we zochten een plek waar we konden keren, want dat ging daar niet. Een stuk verderop. lukte dat wel. En toen zagen we een hoge rots met daarop een burcht met een toren en daar was een weggetje naar boven.Misschien was dat wel de burcht waar Kafka het over heeft in Dass Schloss. Toen we een eind hadden gereden over zo’n half geasfalteerde weg met gaten kwamen langs een cafeetje, dat was dicht en verderop werd dat weggetje twee karresporen. Dus we zetten de auto daar neer en gingen te voet verder. Maar dat ging niet want er stond een hek met verboden toegang. Toen zijn maar teruggegaan naar dat cafeetje. Dat was toen open. Ik heb nog gevraagd wie daar dan boven woonde. Daar woonde niemand, alleen een beheerder. Die paste op dat slot. Maar daar wou de cafébaas verder niet over praten. Dus we bestelden daar een groot en een klein bier en twee appelsap. Maar ze hadden alleen grote bieren.Dus toen die baas het bier bracht vroeg ik hemnog of dat slot toevallig hetzelfde was als dat in het boek van Kafka. Dat wist de baas niet. Hij las geen boeken, zei hij..Thuis nog eens nagezocht en daar vond ik een afbeelding van dat slot dat Schreckenstein heette. Het zou natuurlijk best kunnen, dat dat het slot is. Maar er is geen bewijs voor.

Mimèsis, wat is dat?

 

Mimèsis

Wat is dat?

      

Dit Griekse woord betekent nabootsing. Aristoteles meent dat kunst imitatie is; een spiegel aan de wereld voorhouden, de werkelijkheid nabootsen; ook om ervan te kunnen leren. Horatius denkt dat kunst een verbeterde nabootsing moet zijn; waardoor het nuttige zich verenigt met het aangename. Dit is de idee van de aemulati (=verbetering)o. Och zei de cynicus: Ik verenig het nutteloze met het onaangename.

Het begrip mimèsis is ook verwant met het Engelse mimicry; dat is doen of je de gedaante van iets/iemand anders aanneemt. Mimèsis is de Platoons idee: de dingen die we zien zijn schaduwen of vormen van het verborgen ding an sich.

Hamlet zegt het zo: Acteren is een spiegel voorhouden aan de natuur. Nochtans sloeg hij zulke ergerlijke wartaal uit dat zijn geliefde Ophelia zich verdrinkt.

[Bron: E. Auerbach: Mimèsis]

 

Savonarola

 

Als er feest gevierd wordt, zijn er altijd roetstrooiers in de buurt. Want feesten is niet alleen slecht voor de nachtrust, maar vooral voor de ziel. En als de feesten een volkstraditie worden, dan zal er hel en verdoemenis over worden gepreekt. Het carnaval is al zolang het wordt gevierd een geliefd mikpunt. In 1492 was heel Florence in de greep van de donderpreken van de prior van het San Marco klooster, de dominicaan Girolamo Savonarola. De Florentijnen zouden door God gestraft worden “ vanwege uw zonden, uw wreedheid, uw inhaligheid, uw wellust en uw eerzucht…” Twee jaar later trok Karel VIII, de koning van Frankrijk, Florence binnen en verjoeg er de heersende familie Medici. Savonarola zette nog een tandje bij en voorspelde een zondvloed: “ Ik zal wateren over de aarde doen stromen,” en prompt overstroomde de Tiber. Die ramp trof weliswaar niet Florence, hoewel daar de bliksem insloeg in de duomo, maar de schrik zat er goed in. Michelangelo, was zeer onder de indruk van deze monnik, die dacht dat hij profeet was en zichzelf vergeleek met Noach. Het thema van de zondvloed, een van de bekendste verhalen uit de bijbel, zou Michelangelo later uitwerken in het grote fresco in het plafond van de Sixtijnse kapel.

            Waren het de Medici die hem aanboden kardinaal te worden, mits hij zijn toon matigde? Savonarola wees dit af met de woorden: “Ik hoef geen hoeden of grote of kleine mijters; het enige wat ik wil, is wat jullie je heiligen hebben gegeven: de dood. Een rode hoed, een hoed van bloed, dat is wat ik begeer.” [1] En hij droomde van een vreugdevuur der ijdelheden. Overbodige en luze voorwerpen en bedrijvers van sodomie (homo’s) moesten worden verbrand. Gelukkig lieten ze die laatsten met rust, maar schaakborden, speelkaarten, haarnetjes en parfumflesjes, als ook muziekinstrumenten, wandtapijten, schilderijen en de boeken van Dante, Petrarca en Boccaccio moesten branden en wel met carnaval op vette dinsdag; de dag voor de vasten begon.

Het was dinsdag 7 februari 1497. “In de ochtenduren had een talrijke menigte de plechtige mis bijgewoond welke opgedragen was door Savonarola. In de namiddag trok het volk in een lange processie door de straten van de stad. Op de Piazza [della Signoria] had een grote menigte kunstvoorwerpen bijeengebracht en hoog opgestapeld (…) Gedurende het karnaval hadden de dwepende volgelingen van Savonarola uit huizen en openbare gebouwen alles weggesleept wat zij machtig konden worden aan weelde en kunstvoorwerpen.” De stapel groeide tot meer dan twintig meter en er boven op werd een reusachtig beeld van het karnaval gezet. Onder het zingen van godsdienstige liederen wordt de stapel in brand gestoken; alle klokken luiden; de menigte wordt waanzinnig van geestdrift. Zo eindigde het carnaval in Florence in 1497.

In 1498 wordt dit tafereel herhaald,. Maar er verandert iets. Er komt verzet uit de schrijversgroep van Francesco Colonna van de Hypnerotomachia Poliphili  – in 1499 werd dit vreemd gestileerde en kostbare boek gepubliceerd. De zoektocht naar dit boek en zijn betekenis wordt verhaald in de Amerikaanse bestseller The Rule of Four [2]–

Met die boetepater liep het slecht af. In hetzelfde jaar al werd hij door paus Alexander VI in de ban gedaan. Op 9 april 1498 werd hij gevangen gezet, beschuldigd van ketterij en opruiende prediking. Op 23 mei wordt Savonarola op dezelfde plek op de Piazza opgehangen. Daarna werd zijn lijk verbrand en de as in de Arno gesmeten. Want wie roet strooit, zal zelf verstrooid worden.

           

 

---

[1] T. Parks, Het Medicigeld, Amsterdam, 2007. De Arbeidererspers. p. 243

[2] I. Calwell, D. Thomason, The Rule of Four, 2004

 

Luther [10-11-1483 tot 18-2-1546]

De stinkende madenzak

 

Na zijn opleiding in het Augustijner klooster in Erfurt, werd deze boerenzoon professor aan de Universiteit van Wittenberg.

In de zgn. torenbelevenis kwam Luther tot zijn geloof door een tekst van Paulus: De rechtvaardige ziel zal uit het geloof leven.’Alleen het geloof, de genade en de schrift gelden.

Luther preekte tegen de aflatenhandel [tijdens paus Leo X]. In 1517 schreef hij 95 stellingen  tegen de R.K. Kerk. Vrienden van hem vertaalden deze uit het Latijn en verspreidden ze onder de gretige lezers. Ze waren dus niet op de kerkdeur gespijkerd.

Luther verbond zich met de lokale vorsten die de macht van de bisschoppen innamen; m.n. de keurvorst van Saksen. Na de Rijksdag in Worms, waar hij weigerde zijn stellingen in te trekken, vertrok Luther naar de Wartburg in Eisenach. In 1521 zette hij zich daar aan de vertaling van het NT.in het Duits.

 Thomas Münzer, evangelisch theoloog was aanvankelijk aanhanger van Luther; maar stond later tegenover hem. Münzer riep op tot daadwerkelijk verzet tegen de feodale uitbuiting [terwijl L. steun zocht bij die uitbuiters]. Münzer stond aan het hoofd van de Boerenoorlog in 1524, de opstand van boeren en lagere edelen in het Zwarte Woud. Zij beriepen zich op de Bijbel en Luthers leus over de vrijheid van de christenen. Ze werden in de pan gehakt. In 1525 werd Münzer onthoofd.

De boeren dachten Luther aan hun zijde te hebben, maar hij was inmiddels aanhanger van de twee rijken theorie: Gods Rijk in de hemel en Zijn vertegenwoordiging in de Staat op aarde. Luther reageerde onverholen maniakaal op de boeren: ze moesten dood, die dolle honden. Door dit ‘verraad’ van Luther zou het Lutheranisme de godsdienst worden van de middenklasse en overheidsfunctionarissen. Münzer is de boerenrebel die naar het schavot gaat, onder het zingen van: Een hechte burcht is onze God; Een toevlucht van de Zijnen.

            [Dieter Forte heeft daarover een toneelstuk geschreven: Maarten Luther – Thomas Münzer, of de uitvinding van de dubbele boekhouding]

In 1534 werkte Luther aan het OT. Hij ontkent de vrije wil. Dit is een beest dat of door God of door de Satan wordt bereden. Je kunt er niet veel aan doen, dan je ten diepste onderwerpen aan Gods wil. De mens is een goddeloos zondig wezen; een madenzak; hij is absolute gehoorzaamheid verschuldigd aan God en aan de overheid die immers de uitvoerder is van Gods wil over de onderdanen.

Luther had op de Rijksdag in Worms de paus de anti-christ genoemd. Erasmus, die daar in Worms, ook had kunnen zijn, bleef veilig weg. Hij was een typische derde weg figuur met zijn vaag soort humanisme en hoog zweefgehalte. de oprichter van D66, zegt Van Amerongen in zijn essay: Gedistantieerde vijanden. De echte baas in de politiek is Machiavelli.

 Luther schold op de paus en zijn bende; op de boeren en op de Joden.

Vooral het hoofdstuk over het gezag – het staatsgezag – is van God gegeven. Wat de staat doet, is wel gedaan, ook al is zij oorlogszuchtig en wreed. Zo verging het de Duitsers tot in de Tweede Wereldoorlog. Bij zijn proces voerde Eichmann aan dat hij vanaf zijn kindertijd absolute gehoorzaamheid was geleerd.

 

 

Jezus Christus superster

 

Jezus

Jozua van Nazareth heette ook wel Christus wat gezalfde betekent. Hij leefde in Palestina en zou afkomstig zijn uit het huis van David. Dit ligt een beetje moeilijk, omdat volgens de katholieke leer zijn moeder, een Jodin, nog maagd was, en Jezus de zoon van God. Dat huis was in elk geval niet dat van David, zelfs niet van Adam.

In het evangelie van Mattheus wordt ons verteld dat Maria van Nazareth zwanger werd bevonden uit de Heilige Geest, traditioneel afgebeeld als een duif, ‘want het gene in haar ontvangen is, dat is uit de Heilige Geest’. En de evangelist Lucas laat de Heilige Geest ‘over u [Maria] komen en de kracht der Allerhoogste zal u overschaduwen. Daarom zal ook het heilige dat verwekt wordt, zoon Gods genoemd worden.’

Jezus liep al op jeugdige leeftijd van huis weg. Op zijn 12^e was hij drie dagen spoorloos. Hij zat in de tempel in Jerusalem waar hij joodse priesters tartte. Hij noemde zich 'zoon van God' en leidde vanaf zijn dertigste een zwervend bestaan, waarbij hij zich omringde met twaalf jonge vissers. Hij irriteerde gezagsdragers met vage voorspellingen en dreigementen. Hij werd door de Romeinen op zijn drieëndertigste als revolutionair aan twee haaks geplaatste stukken hout gespijkerd. Boven zijn hoofd hing een bordje met de tekst: INRI [Iesus Nazarenus Rex Iudeorum] Zijn executie leverde tenminste vier canonieke, door de Kerk erkende levensverhalen op, bekend als de evangeliën. De evangelies van Filippus en Maria Magdalena mochten niet meedoen. Zelfs de internationale jaartelling werd, overigens met een foutmarge van 4-7 jaar, aan zijn leven aangepast. Teruggerekend leefde Jezus Christus van 4 jaar voor zichzelf tot zo’n 30 jaar daarna.

Dan Brown, de schrijver van De Da Vinci Code, vertelt (na) dat Jezus getrouwd was met Maria Magdalena en bij haar kinderen had. Maria Magdalena zou ten tijde van de kruisiging zwanger zijn. Haar dochter Sara werd in Gallië geboren. Magdalena’s lichaam wordt gelijk gesteld met de  Heilige graal (Sang-real = heilig bloed) en vier kisten met documenten, dagboeken, stamboombeschrijvingen etc. zouden door de Tempeliers onder de tempel van Salomo zijn gevonden en naar Bretagne (Groot of Klein) gebracht of toch naar Parijs? Dit boek van Brown, een ongeloofwaardige, ingewikkelde en stilistisch zwakke kunsttoeristische queeste, werd dé bestseller van 2004.

Er bestaat ook een Evangelie volgens Jezus zelf, maar helaas is dat verzonnen door José Saramago. Ook in dit boek doet Jezus het met Maria Magdalena.

Jezus Christus werd het meest geschilderde icoon en na de uitvinding van de massamedia in de musical- en filmwereld een echte superster en tegelijk de meest gecensureerde filmheld. In de jaren tachtig werd de vertoning van Je vous salue Marie van Jean-Luc Goddard waarin de verwekking van Jezus was te zien, al getroffen door bioscoopbranden. In 1984 verbood men in Tirol de vertoning van de film Das Liebeskonzil van Werner Schroeter (naar een toneelstuk uit 1895) omdat Jezus werd voorgesteld als achterlijk, God als duivelsaanbidder en Maria als krols. Visions of ecstacy Van Nigel Wingrove werd getroffen door videocensuur. In deze film kust en geneest de uitzinnige Theresa van Avilla de wonden van Jezus. In de film van Martin Scorcese The last temptation of Christ had Jezus seks met Maria Magdalena, wat een hoop deining en censuurverzoeken veroorzaakte. Voor zover bekend is Scorcese nog niet neergestoken door een christenfundamentalist. De laatste film over Jezus The passion of the Christ van Mel Gibson legde vooral de nadruk op het lijden en de doodsangst van Jezus, wat in een aantal landen met martelregimes tot een vertoningsverbod leidde.

In 1977 liet de Engelsman Ernest Digweed een bedrag van dertigduizend pond na aan Jezus voor het moment dat Jezus weer terugkeert op aarde, zodat die dan over flink wat cash kan beschikken. Er zouden al twintig nep Jezussen de nalatenschap geclaimd hebben, maar ze werden niet geloofd.

Dan zouden we nog een Jezusfilm krijgen van de regisseur Paul Verhoeven, want die heeft dank zij Harry Mulisch immers de hemel ontdekt. Maar het werd een boek. Nu is Jezus een zoon van een Romeinse soldaat die Maria heeft verkracht. Jezus de wrekende terrorist; geen brave zalver, maar een man die de geldwisselaars met een zweep de tempel uitslaat en die boeiende verhalen vertelt, onder andere over een zwaar gewonde jood die niet door zijn landgenoten, maar door een Samaritaan [lees Palestijn] wordt geholpen.

Cartoons met spottende beelden van de profeet leidden bij Christenen niet gauw tot rellen, maar in Avignon werden op 17 april 2011 twee kunstwerken zwaar beschadigd, waarvan het bekendste Immersion Piss Christ is. Dit kunstwerk van Andres Serrano, bekend om zijn plasseksfoto’s, bestaat uit een plastic kruisbeeld dat ondergedompeld is in een bassin vol urine. Urine, zegt de kunstenaar van de kunstenaar zelf. Zaterdag de 16^e hadden achthonderd conservatieve katholieken tegen de expositie in museum Yvon Lambert gedemonstreerd, waarop het museum dichtging. Zondag de 17^e kwamen twee mannen het museum binnen die op het kunstwerk inhakten. Ook het werk Zuster Jeanne Myriam werd vernield. De daders zijn gevlucht. Na de moslims, pikken ook de katholieken het niet langer.

 

In Nederland werd De passie bedachtvvoor de televisie. Daar trekt een stoet over straat met een verlicht kruis. Regelmatig barstten de acteurs uit in gezang en gezongen dialogen. Het programma is zeer populair waarmee aangetoond is dat wansmakelijk sentiment het op de tv goed doet.

 

Semtot: De vloekzang

 

Sentot

 

En als de zon in ’t oosten opdaagt

Knielt elk Javaan voor Mahomed

Wijl hij het zachtste volk der aarde

Van Christenhonden heeft gered.

 Uit: De laatste dag der Hollanders op Java, door Sentot = Alibassa Prawiro Dirdjo,

Onder dit pseudoniem publiceerde Sicco Ernst Willem Roorda van Eysinga de Vloekzang.

Roorda van Eysinga werd geboren in Batavia [Jakarta] in 1825 en overleed in 1887 in Zwitserland. Van 1840 tot 1844 zat hij op de KMA in Breda. Hij werd eerst officier, later beheerder van een tabaksplantage en journalist. Getroffen door grote armoede (hij werd verbannen en week uit naar Brussel) dichtte hij in 1860 De laatste dag der Hollanders op Java. Die dag kwam pas na 89 jaar!

In 1860! Hetzelfde jaar waarin Multatuli, ook in Brussel, de Max Havelaar schreef.

Later schreef hij mee aan een pamflet over de wandaden van koning Willem III: Uit het leven van Koning Gorilla. Een anonieme brochure, gemaakt door de redactie van het blad Recht voor allen

 

De Vloekzang van Sentot 
of De laatste dag der Hollanders op Java

Zult gij ons nog langer vertrappen, 
Uw hart vereelten door het geld, 
En, doof voor de eisch van recht en rede, 
De zachtheid tergen tot geweld?

Dan zij de buffel ons ten voorbeeld, 
Die sarrens moê de hoornen wet, 
Den wreden drijver in de lucht werpt 
En met zijn lompen poot verplet.

Dan schroeie de oorlogsvlam uw velden, 
Dan roll' de wraak langs berg en dal, 
Dan stijg' de rook uit uw paleizen, 
Dan trill' de lucht van 't moordgeschal.

Dan zullen wij onze oren streelen 
Aan uwer vrouwen klaaggeschrei, 
En staan, als juichende getuigen, 
Om 't doodsbed van uw dwingelandij

Dan zullen wij uw kinderen slachten 
En de onzen drenken met hun bloed, 
Opdat der eeuwen schuld met rente, 
Met woekerwinst word' vergoed.

En als de zon in 't Westen neerdaalt,
Beneveld door den damp van 't bloed, 
Ontvangt zij in het doodsgerochel 
De laatste Hollandsche afscheidsgroet.

En als de nachtelijke sluier
De rookende aarde heeft overdekt, 
De jakhals de nog lauwe lijken
dooreenwoelt, afknaagt, knabbelt, lekt ...

Dan voeren wij uw dochters henen,
En elke maagd wordt ons een boel,
Dan rusten wij aan haar blanke boezems
Van moordgetier en krijgsgewoel.

En als haar schand zal zijn voltrokken,
Als wij ons hebben moegekust,
Als elk tot walgens toe verzadigd,
Het hart van wraak, het lijf van lust ...

Dan tijgen wij aan 't banketteeren, 
En de eerste toast is: `'t Batig Slot!' 
De tweede toast: `aan Jezus Christus!' 
De laatste dronk: `aan Neêrlands God!'

En als de zon in 't Oosten opdaagt, 
Knielt elk Javaan voor Mohamed, 
Wijl hij het zachtste volk der aarde 
Van Christenhonden heeft gered.

 

Yahoo

 

Jahoe roepen luidruchtige mensen om de aandacht te trekken. Yahoo is de naam van de diersoort die door de Houyhnhnms[1] gehouden wordt. De Houyhnhnms, beschaafde paarden, spreken altijd weloverwogen en zacht. Zij voremen een schril contrast met de stinkende, tierende en schreeuwende Yahoos. De Engelsen beschouwden de Ieren als Yahoos, als nauwelijks ontwikkelde apen. Lees even mee in Punch  anno 1862. “De ontbrekende schakel: een schepsel dat klaarblijkelijk tussen de gorilla en de neger moet worden gesitueerd, kan door stoutmoedige ontdekkingsreizigers in sommige van de minste buurten van Londen en Liverpool worden aangetroffen. Het is afkomstig uit Ierland, vanwaar het kans heeft gezien te migreren. Het moet strikt genomen worden gerekend tot een stam van Ierse wilden, de laagste soort van de Ierse Yahoo. Men bedient zich onderling van een soort brabbeltaaltje.”[2]

Een Ierse gids in een bus vol Ordina-werknemers op weg naar een feesttent onder Dublin [anno oktober 2006] zei dat Engelse militairen, vermoedelijk ook in 1862 in elk geval voor 1916, naar huis schreven dat de Ieren na de bevalling van hun vrouw eerst drie maanden nodig hadden om te zien of het schepsel een varken of een kind was. Was het een kind, dan viel dat tegen, want kinderen willen eten; een varken kon tenminste nog gegeten worden. 

Is het gebruik van de naam Yahoo wellicht Godslastering? De ware naam van God luidt JHW, wat betekent “Hij doet zijn.” Het woord jahwe is een imperfectum in de 3^e persoon. De stamvorm is jahw, wat je uitspreekt als jahoe of yahoo. Dit is de vorm die in de tweede helft van tal van eigennamen voorkomt: Eli-jahoe, Adoni-jahoe, Jesja-jahoe, wat verbrobbelt tot Elia, Adonia, Jesaja. Toen Mozes vroeg aan God hoe Hij heette, antwoordde God: “Jahoe,” ofwel: “Ik zal er zijn.” En nu heet een internetzoekbedrijf zo.[3]

 

“Gij zult de naam van Jahwe, uw God niet ijdellijk gebruiken, want Jahwe zal niet onschuldig houden, wie zijn naam ijdellijk gebruikt.” Dat is het derde gebod. Met dat internetbedrijf moet het wel slecht aflopen. Maar God HEER noemen zoals in de bijbelvertalingen is sexistisch, autoritair, ideologisch belast en ongerijmd; als vervanging van de eigennaam is dat ook nog onbeschoft.[4]

 Er zijn meer com-techbedrijven met merkwaardige namen. Zo heb je Lycos = wolf. Oracle: “Beleg uw geld in het orakel.” Google = ontzaglijk aantal nullen, lijkt op goochelen. Het bedrijf Ordina had dochterbedrijven genaamd Integer en Character. Het zijn alledrie wiskundige begrippen, maar ze betekenen ook gewoon, oprecht en karakter. Maar jezelf naar de HERE God noemen, dat doet alleen Yahoo: Yet Another Hierarchical Officious Oracle.

---

[1] J. Swift. Gulliver’s travels. Het verhaal over zijn reis naar  het land van de Houyhnhnms is minder bekend of geliefd dan de vorge drie, omdat hierin de Engelsen bespot werden.

[2] Geciteerd uit: J. O’Connor, Stella Maris. Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam 2003.

[3] S. Montag. Wilde natuur. Overpeinzingen 1251. NRC-Handelsblad, 12 juni 2004.

[4] Volgens J. Fokkelman. Hoe God van zijn naam werd beroofd. NRC-Handelsblad, 23 oktober 2004.